باب با و خاء و آنچه پس از آن‌هاست بخارا « 1 » [ ب ] از بزرگترين و مهمترين شهرهاى ورا رود است . « 2 » از آمل شطّ بدانجا شوند . از آنجا تا جيحون دو روز راه است . پايتخت سامانيان بود . بطلميوس در كتاب « ملحمه » گويد : در درازاى هشتاد و هفت درجه و پهناى چهل و يك درجه در اقليم پنجم است . طالع آن برج شير پايين درجهء دهم است . قلب الاسد كاملا از آن او است ، زير بيست و يك درجهء « سرطان » و همان اندازه از « جدى » . خانهء ملك او حمل خانهء عاقبت او همان اندازه از « ميزان » است . در سه درجه از « عيوق » نيز شريك است . هفت درجه از دبّ اكبر ( - خرس بزرگ ) را نيز دارد . ليكن ابو عون در زيج خود گويد : بخارا در پهناى 36 درجه و پنجاه دقيقه در اقليم چهارم است . دربارهء ريشهء واژهء بخارا من هر چه جستجو كردم نيافتم بىگمان آنكه شهرى كهن ، با باغهاى بسيار ، پر از ميوهء نيكو است ، ميوه‌هايش را به مرو با فاصله دوازده مرحله و به خوارزم با پانزده روز راه مىبرند . ميان بخارا و سمرقند هفت روز راه يا سى و هفت فرسنگ باشد و كشور سغد در ميان آن دو است . صاحب كتاب « صور » « 3 » گويد : در سرزمين فرارود و ديگر شهرهاى اسلامى شهرى به زيبايى بخارا نديدم . هرگاه به بالاى كهندز آن به روى و به اطراف بنگرى چيزى جز سبزى نبينى كه به سبزى آسمان چسبيده است ، گويى آسمان گنبدى سبز است كه بر فرشى سبز نهاده شده باشد و كاخها در ميان

--> ( 1 ) . لسترنج 489 - 503 . ( 2 ) . در زمينهء تاريخ بخارا نگاشته‌هايى داريم ( چاپى و غير چاپى ) از جمله تاريخ بخارا تأليف ابو بكر محمد برسخى ( ن . ك چ ع 1 : 565 : 20 ) كه اصل كتاب به سال 322 ه ق به زبان عربى تأليف شده است و در سال 522 هق ابو نصر احمد ابن قبا بن محمد بن نصر قبادى آن را به فارسى برگردانده است . ( چاپ پاريس : تصحيح شارل شفر ، 1892 م ) ؛ تاريخ بخارا اثر غنجار محمد بن احمد بخارى حافظ ( درگذشته 410 ه ) كه سلفى كتاب او را خلاصه كرده است . ( الاعلان ، ترجمه : بخش 2 : 295 - 296 ) ؛ تعليقات احمد بن محمد ماجانى ( در گذشته سال 436 ه ) بر تاريخ بخارا اثر غنجار ( ارشاد الاريب ياقوت : ج 17 ، 213 ) ؛ تاريخ بخارا و سمرقند از سعد بن جناح ( تاريخ بيهق : ص 21 ) ؛ پيمان نامهء بخارا ، تأليف فضل اللّه بن روزبهان خنجى ( چاپ تهران به اهتمام منوچهر ستوده ، بنگاه ترجمه و نشر كتاب ، 1341 ش ) ؛ و اثر اخير ريچارد فراى تحت عنوان « بخارا » ( ترجمه محمود محمودى ، تهران ، بنگاه ترجمه و نشر كتاب ، 1348 ش ) را مىتوان ياد كرد . ( 3 ) . متن : كتاب الصور . از منابع ناشناختهء ياقوت است ، كه نامش در فهرست و ستنفلد نيز ديده نمىشود . بدين نام دو كتاب در علم نجوم در فهرست نديم معرفى و شناسايى شده‌اند نخست « كتاب الصور و الحكم عليها » تأليف ما شاء اللّه بن اثرى از منجمان يهودى ( زنده در دوران منصور تا مأمون عباسى ) كه به قول نديم در فهرست ( ترجمه : 492 ) يكى از فضلائى است كه در احكام نجومى يگانه عصر خود بشمار مىرفت ؛ دو ديگر « كتاب الصور و الحكم عليها » نگاشتهء ابو معشر جعفر بن محمد بلخى كه در سن 47 سالگى علم نجوم را فراگرفت و در آن فاضل و صاحب نظرياتى صائب گرديد و پيشگويى مىكرد وى به گفته نديم ( ترجمه : 496 - 497 ) در سال 279 در واسط درگذشت وى صاحب تأليفات است و از عبد اللّه بن يحيى برمكى ، و محمد بن جهم برمكى گفتگو مىكرد و آنها را در دانش برتر از ديگران مىدانست . احتمالا ياقوت در اينجا يكى از اين دو كتاب را خواسته باشد .